🌹डोहाळे जेवण 🌹

'सुलहर ' सहर्ष सादर करित आहे "विचारमंथन" -

डोहाळे जेवण म्हणजे गर्भधारणा झाल्यानंतर सातव्या महिन्यात होणारा कार्यक्रम.

हा लेख मी माझ्या भाचीच्या डोहाळे जेवणाच्या दिवशी लिहिलेला होता तो परत आठवला म्हणून सादर करत आहे.

गर्भवती स्त्रियांना दोहृदय म्हटले जाते. दोहृदय म्हणजे दोन हृदय. चौथ्या महिन्यात गर्भस्थ बालकाचा हृदयात प्रवेश होतो व त्याची स्पंदने जाणवू लागतात म्हणून गर्भिणी स्त्रीला दोहृदय असे म्हटले जाते. त्याचा अपभ्रंश होऊन डोहाळे असा शब्द तयार झाला आहे. गर्भवती स्त्रीला डोहाळे लागतात म्हणजे नक्की काय होते ? गर्भस्थ बालकाच्या हृदयातील सुप्त इच्छा या डोहाळेच्या रूपाने जाणवू लागतात. म्हणून गर्भवती स्त्रीला डोहाळे लागले असे म्हटले जाते. मग "तुझी गोड की तिखट ? काय  खाण्याची इच्छा आहे ते सांग!" असे विचारले जाते. डोहाळेपूर्ती म्हणजे आवडत्या वस्तूंची उपलब्धता करून देणे आणि पॉझिटिव्ह थिंकिंग मध्ये मदत करणे.

डोहाळे जेवणाला कोणी बंगळी जेवण पण म्हणतात. आजकाल "बेबी शॉवर" शब्द फार प्रचलित झालेला आहे. त्याला ओटीभरण पण म्हणतात. ते सातव्या किंवा नवव्या महिन्यात करतात. माहेरी, सासरी निरनिराळ्या पारंपारिक पद्धतीने करतात. डोहाळे जेवण लाडाने, कौतुकाने बागेतील, झोपाळ्यावरील, मंदिरात, चांदण्यात गच्चीवर, अशा अनेक प्रकाराने करतात. करण्याचा मूळ उद्देश गर्भावर बौद्धिक आणि शारीरिक सुसंस्कार व्हावे हा आहे. गर्भवतीने या काळात आपल्या मनात जास्तीत जास्त चांगले व पॉझिटिव्ह विचार करणे गरजेचे असते.

आता हा झाला उद्देश! तो कशा प्रकारे साजरा करतात ते बघू. पूर्वी घर मोठे मोठे होते म्हणुन मग घरातच करायचे. आता बहुतेक घरांऐवजी हॉटेल, हॉल, मॉल मध्ये करतात.

पहिले तर हे गोड गुपित कळाले म्हणुन घरात सगळे उत्साहाचे वातावरण तयार होते. अगदी रिचार्ज झाल्यासारखे. मग नंतर एक एक स्टेप सुरू होतात अगदी नऊ महिन्यांपर्यंत. पहिले तीन महिने सहसा बाहेर सांगत नाही. तिची पहिले घरात चोरी चोळी म्हणून तीन चार महिन्यात ओटी भरतात. हिरव्या बांगड्या, तांदूळ, एक फळ, फूल, तिला पाटावर बसवून सवाष्ण औक्षण करतात. त्यानंतर सातव्या महिन्यातच ओटी भरायची असे सांगतात. मध्ये कोणाकडून होती भरायची नाही. मग पुढे सातव्या महिन्यापासून नवव्या महिन्यापर्यंत कार्यक्रम चालू असतात. मैत्रिणीकडे, नातेवाईकांकडे जेवायला बोलवतात. गोडाचे, तिच्या आवडीचे जेवण करून पाट रांगोळी⚛️ करतात. डोहाळे जेवणाचा कार्यक्रम पहिले सासरी मग माहेरी खूप कौतुकाने करतात. नंतर बागेतले, पौर्णिमेच्या दिवशी चंद्राच्या प्रकाशात गच्चीवर आपापल्यापरीने करतात. मंदिरात सुद्धा करतात.

1) बंगळी जेवण करतात तेव्हा बंगळी सजवतात, फुलांची वाडी भरतात , चंद्राची कोर करतात, हळदी कुंकूला बोलावतात. कोणी फराळ पाणी ठेवतात, कोणी जेवणाचे करतात. बंगळी समोर एक टीपॉय ठेवुन त्याच्यावरती छान सजावट करतात. एक मोठस ताट ठेवून त्यात तिच्या आवडीचे सर्व तिखट-गोड पाच प्रकारची मिठाई 🍱, पाच फळं ठेवतात 🍓🍒🍎🍇🍈. कोणी लहान मूल आले की त्यांना त्यातून तिला द्यायला सांगतात. त्या नंतर डोहाळे ची गाणी, गेम, नाटिका करतात. त्याच्यात एक मजेशीर काल्पनिक गेम असतो. दोन वाट्या ठेऊन एकात पेढा आणि दुसऱ्यात जिलबी किंवा बर्फी भरून झाकून ठेवतात. मग होणार्‍या आईचे डोळे झाकून वाटी घडतात. पेढ्याची वाटी उघडली तर मुलगा होईल आणि जिलेबीची उघडली तर मुलगी!! त्याच्यावर चर्चा व नंतर प्रत्येक जण आपापले अनुभव सांगतात. तो एक ठोकताळा असतो. त्यात मग फोटो सेशन होते. दोघा जणांचे फोटो काढतात. विशेष म्हणजे हातात धनुष्यबाण घेतलेला फोटो जरूर असतो आणि नंतर दुसर्‍या हातात फळांची परडी, फुलांची परडी घेऊन दोघांना जोडीने बसवून असे बरेच काही फोटो काढतात. होणार्‍या आईला पूर्णता फुलांनी सजवतात. डोक्यावर मुकुट, हातामध्ये, कमरेमध्ये कमरपट्टा सर्व फुलांचे दागिने करतात. आजकाल तर व्हिडीओ सुद्धा करतात.

2) बागेतले:- एक मोठ्या बागेत जातात कारण बागेतले  शुद्ध वातावरण, सगळी हिरवळ, झाड 🌴, पान, फुलं 🌹सगळे निसर्गरम्य🌈 वातावरण पाहून गर्भवतीचे मन प्रसन्न राहिले पाहिजे. त्या दिवशी आपल्या मैत्रिणी, नातेवाईक सगळ्यांना आपल्या घरून डबे करून आणायला सांगतात. कारण प्रत्येकाच्या घरचे वेगवेगळे पदार्थ असतात. प्रत्येक पदार्थाची चव तिला खायला मिळते. अगदी गोड, आंबट ,तिखट , चमचमीत. घरात एकाचवेळेस एवढे पदार्थ होत नाही व प्रत्येकाच्या हातची चवही वेगळी असते, त्यामुळे तिचे सर्व डोहाळे पुरवले जातात. मग अंगत पंगत करून सामुहिक भोजना चा  आनंद लुटतात. 

3) गच्चीवरील चंद्राच्या उजेडात रात्रीचे:-

त्या दिवशी जेवणात बासुंदी ,भात असे साधारण सर्व पांढरे पदार्थ करतात. तिला पांढरी साडी, पांढरा मोगऱ्याचा गजरा, शकुंतले सारखे शृंगार, पोशाख करतात. सर्व पांढरे चंद्रासारखे!  खरंच गर्भवती स्त्री तशीच दिसते, अगदी गोड चंद्रासारखी.🌜👸

गर्भसंस्कार 🤰 - आता तर गर्भसंस्कार शिबीर/वर्ग खूप प्रचलित झाले आहेत. गावो गावी व शहरात तर खूपच आहेत. पुणे, महाबळेश्वर, इत्यादी ठिकाणी जाऊन ही करतात. नाही जमले तर गायत्री मंदिरात करतात. गर्भसंस्काराची पुस्तकं मिळतात, कॅसेट मिळतात. असे वेगवेगळ्या पद्धतीने गर्भसंस्कार करून घेतात. तसे पाहिले तर हे सर्व पूर्वी राजघराण्यात व श्रीमंत लोकांनमध्ये  प्रचलित होते .पण आता हे सर्वसामान्य लोक ही हौसेने करतात. जवळ-जवळ सर्वांकडेच. कोणी म्हणतात आमच्याकडे हे लहने किंवा साथ नाही. पण आता महिलांमध्ये जागृती निर्माण झाली आहे की हे असे करायला हवे. म्हणूनच की काय या एकविसाव्या शतकातले प्रत्येक अपत्य (बाळ) संस्कारीत होऊन जन्माला येते. याचे कारण प्रत्येकाजवळ बऱ्यापैकी पैसा आहे व कुटुंब छोटे आहे. त्यामुळे हौसेने सर्व करतात. नऊ महिन्यात या गर्भावर प्रत्येक बारीक-बारीक गोष्टीचा प्रभाव होत असतो .ते बालक पोटातच सगळे शिकते. प्रत्येक आईच्या हातात मोबाईल असतोच त्यामुळे युट्युब वर प्रत्येक माहिती व उपचार मिळतात. ते वाचतात बघतात याचा परिणाम बाळा वरती 90% होतोच व उरलेले 10% टक्के ह्या जगात आल्यावर होतो. बाहेरच्या जगात आल्यावर त्याला फक्त प्रॅक्टिकल च शिकायचे असते. बोट धरून घरातील आजी आजोबा असतातच सोबतीला. किती भाग्यवान असतात ही मुलं ! त्यांना सर्व काही मिळते. 

अशी ही डोहाळ जेवणाची प्रथा मनाला आनंद देणारी व शास्त्रोक्त गर्भ संस्कार करणारी आहे. स्त्री जीवनातील सर्वात अमूल्य, अमृत तुल्य, आनंदी, रोमहर्षित करणारा महोत्सव आहे. 

🖋 सुलहर