🌷गुलाबाई 🌷

'सुलहर' सहर्ष सादर करीत आहे "विचार मंथन"

     🌹गुलाबाई👪🌹

आपल्या खान्देशात साजरा होणारा प्रत्येक उत्सव व सण ! त्या - त्या सणाचे निश्चित महत्त्व आहे व ते सण साजरे करण्यात एक वेगळा आनंदही आहे. 

आत्ताच  पौर्णिमा' होऊन गेली त्यामुळे गुलाबाईच्या आठवणी ताज्या झाल्या.आपल्या सर्वांच्या

 लहानपणीच्या गुलाबाईच्या काही गमती जमती मला लख्ख आठवतात. सख्यांनो, तुम्हाला गुलाबाई आठवते का ? 

तुम्हाला नक्की लहान पण आठवले असेल.

भाद्रपद महिन्यात गणपती गेले की गुलाबाई बसवायची आमची एकच गडबड असायची. पूर्ण महिनाभर गुलाबाई  प्रत्येक घरी बसायची. संध्याकाळ  झाली की गुलाबाईच्या पूजेला व टिपऱ्या  खेळायला सर्व मैत्रिणी जमायचो व घरोघरी 🏠जाऊन गाणी म्हणायचो. आम्ही सगळ्या मुली फेर धरून गाणी म्हणायचो. चांगले एक दोन तास चालायचा हा कार्यक्रम. आजही आम्ही सर्व मैत्रिणी, बहिणी गंमत म्हणून गुलाबाईची गाणी गुणगुणतो. गुलाबाईचा कोजागिरी पौर्णिमेपर्यंत असा महिनाभर मुक्काम असतो. मुळात मुलींसाठी असणारा हा सण, घराघरात उत्साह निर्माण करणारा होता. 

गुलाबाईच्या वेळेस काही मैत्रिणींचा रुसवा असायचा की माझ्याकडे दोन गाणी म्हटली, तुझ्याकडे चार म्हटली 😅. गाण्यात पण क्रम असायचा पहिल गाणं - भाद्रपदाचा महिना आला; आम्हा मुलींना आनंद झाला, मग दुसरे, तिसरे. एकमेकांच्या आवडी-निवडी ने चाल लावून म्हणायची गाणी. त्यावेळेस तर घर-अंगण-गल्ली सर्व दणाणून जायचे. रोज तितक्याच उत्साहाने सर्व मुली तयार होऊन यायच्या. पण खरी मजा शेवटी गुलाबाई चा पाळणा गुलाबाईचा पाळणा असाचा. 

गाणी म्हणून झाल्यानंतर गुलाबाईसाठी असणारा खाऊ ओळखायची गंमतच न्यारी असायची. प्रत्येक दिवशी खाऊ वेगळा असायचा. मग कोणी सर्वात आधी खाऊ ओळखला? कोणी नंतर ?, कोणाकडचा खाऊ भारी व छान ? नंतर मी माझ्याकडचा खाऊ सांगणार नाही ! असा हट्ट असायचा 😅. चुकून तो कोणाला कळला तर फुटला म्हणून नाराज 😁. खाऊ ओळखायला सलग अशी एक ओळ होती. ती म्हणजे "बालाजीची सासू"!!! ह्यात एकाच वेळेस बरेच खाऊ ओळखता यायचे. ओळखायचे कसे ?  तर बा म्हणजे बासुंदी, ला म्हणजे लाडू, ची म्हणजे चिवडा व सा म्हणजे साखर! आहे की नाही मज्जा ??!! एका झटक्यात एवढे खाऊ ओळखता यायचे ! पण जर हा खाऊ नसेल तर मग दुसरी नावं सांगायची. कधीकधी वासा वरून समजून जायचे की काय खाऊ आ हे. नाहीच ओळखता आले तर मग " गुलाबाई गुलाबाई खाऊच काय सांगा तुम्ही", असं विचारायचं. असं विचारल्यावर ज्या मैत्रिणीच्या घरी गुलाबाई आहे तिने आपला खाऊ दाखवायचा. गुलाबाई पुढे प्रसाद ठेवून सर्वांना वाटायची रीत आहे. मग उद्या कोणाकडे पहिले जायचं ही चर्चा. ती मज्जाच वेगळी होती!

आता है महिन्या झाल्यानंतर

कोजागिरी पौर्णिला हा उत्सव घरोघरी - गावोगावी, महाराष्ट्रात व बाहेरही साजरा होतो. कोजागिरीच्या रात्री प्रत्येक जण आपापल्या अंगणात/गॅलरी बाहेर आरास मांडतो. कोजागिरी साजरी करणारे चंद्राच्या आणि चांदण्यांच्या💫 उजेडात, रात्री जागरण करून वेगवेगळ्या प्रकारचे खेळ खेळतात. टिपऱ्यावर ताल धरून सर्वजण गाणी म्हणून धमाल करतात. प्रत्येकाच्या टिपऱ्या सुद्धा वेगवेगळ्या असतात. गुलाबाईची गाणी पूर्ण झालीत की मग सर्वजण छान अंगतपंगत करून एकत्र बसून खाऊ खातात. त्या दिवशी दुधाचे खूप महत्त्व असते. दुधात चांदोबा बघायचा व दूध चांदण्यांच्या उजेडात ठेवायचे व रात्री बारा वाजेपर्यंत जागरण करायचे. मग दुधाची बासुंदी करायची. दुसऱ्या दिवशी गुलाबाईचे विसर्जन होते पण मूर्ती विसर्जित नाही करत. तीच मूर्ती परत पुढल्या वर्षी मांडतात. असा हा महिनाभर चालणारा गमतीजमतीचा उत्सव कधी न संपावा असाच!

आता शहरातून ह्या सणाचे थोडे प्रमाण कमी होत असले तरी खान्देशात, ग्रामीण भागात आजही हा उत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. मुंबई - पुण्यात याला "भोंडला " म्हणतात. ह्यात एका पाटावर हत्तीचे चित्र काढतात व त्याभोवती फेर धरून गाणी म्हणतात. त्याची गाणी थोडीफार वेगळी असतात. चाल पण वेगळी असते, त्यात बाया व मुली दोघी भाग घेतात. गुलोजी म्हणजे भगवान शंकर आणि गुलाबाई म्हणजे पार्वती, अशी त्यांची स्थापना केली जाते. त्यांची जोडून मूर्ती असते किंवा वेगवेगळी आणि मध्ये त्यांचे बाळ असते, नाहीतर बाळाची छोटीशी एक मूर्तीच असते. गाणे संपल्यावर शेवटी पाळणा म्हणायचा असतो. सगळ्यांच्या टिपऱ्या एका ठराविक चौकोनी पद्धतीने एकावर एक मांडायच्या व मध्ये बाळाला ठेवून पाळणा हलवायचा. शेवटच्या दिवशी म्हणजे कोजागिरी पौर्णिमेला गुलाबाईच्या मूर्तीभोवती वेगवेगळी सजावट केली जाते. त्या दिवशी 32 खाऊचा नैवेद्य दाखवला जातो. चिमुकल्यांसाठी त्यांच्या आया व मोठ्या बहिणी या उत्सवात जातीने लक्ष देऊन आपल्या बालपणीचा आनंद लुटतात. हे गुलाबाईचे माहेर घर असते.

गुलाबाईची सांगता होते कोजागिरी पौर्णिमेला. कोजागिरी हा एक स्वतंत्र विषय आहे. आता फार प्रचलित झाला आहे. त्या दिवशी प्रत्येक जण आपापल्या मंडळात किंवा घरोघरी, मित्रांकडे ग्रुप करून कोजागिरी साजरी करतात .जागरण करतात, कार्यक्रम करतात, कोणी कवी संमेलन करतात , कोणी संस्कृतिक कार्यक्रम ठेवतात, हलकासा नाश्ता ठेवतात. नाश्त्यात फरसाण, भजी इत्यादी असतं. मसाला दुध हे मुख्य असतं. कोजागिरीच्या दुधाची 🥛चव औरच असते. लहान - मोठे कुटुंबातील सर्वजण भाग घेतात. 

असो, आता गुलाबाईची गाणी युट्युबवर सर्व ऐकू शकतात/बघू शकतात. त्यात प्रत्येक विषयाला निगडित असे गाणे आहे. उदाहरणार्थ माहेर-सासर, राजा-राणी, बाळाचे बारसे आणि एक मजेशीर गाणे आहे की गुलाबाई जेव्हा माहेरी असते तेव्हा सासरची प्रत्येक व्यक्ती एक - एक दागिना घेऊन तिला घ्यायला येतात. पण ती काही येत नाही. शेवटी नवरा जातो मंगळसूत्र घेऊन, तेव्हा गुलाबाई आनंदाने सासरी यायला तयार होते. 

मुलींचा किती आनंदाचा  आणि आवडीचा सण आहे . परत पुढच्या वर्षी तितक्याच आतुरतेने वाट बघण्याचा ही 😀.

- ✒️ सुलहर