🌷कानबाई 🌷

 सहर्ष सादर करत आहे" विचार मंथन"

     कानबाई 🌷

आमच्याकडे कानबाई चे रोट असतात त्या विषयी थोडी माहिती देत आहे. हा एक सणच असतो. या निमित्ताने आपले भाऊबंद एकत्र येतात. श्रावणसरी सारखा आनंद घेऊनच.

श्रावणातल्या पहिल्या रविवारी किंवा नागपंचमीनंतर पहिल्या रविवारी. कानबाई किंवा कानुबाई हा उत्सव खान्देशात उत्साहाने साजरा होतो. त्यासाठी तिथी वगैरे बघत नाही. कानबाई उत्सवाला फार जुनी परंपरा लाभली आहे. कुणी म्हणतं पुर्वी खानाचं राज्य होतं. त्याला तुझ्या नावाची म्हणजे "खानबाई' साजरी करतो असं सांगुन हा हिंदुंचा सण साजरा करत होते. कुणी म्हणतं , हा खान्देश - कान्हादेश . खान्देशी लोक कान्हा म्हणजे श्रीकृष्णाला मानतात म्हणुन त्यांनी देवीचा उत्सव सुरु करण्यासाठी 'कानबाई' हे नाव घेतलं असावं. हा उत्सव प्रामुख्याने सोनार, शिंपी, चौधरी, माळी या समाजात साजरा होतो. या उत्सवाच्या आधीही दिवाळ सणाच्या आधी करतो तशी घराला रंगरंगोटी होते. घरातील भांडी घासुन पुसुन स्वच्छ केली जातात. पडदे, चादरी, इतर कपडे सगळे धुवुन घेतात. एकत्र कुटुंब असेल तर रोटांसाठी घरातील लहान मोठ्या पुरुषांना मोजुन प्रत्येकाची सव्वा मुठ असे धान्य म्हणजे गहु घेतले जाते. तेही चक्कीवालीला आधी सांगुन ( तो मग चक्की धुवुन पुसुन ठेवतो.) चक्कीवरुन दळुन आणले जाते. मी घरी जात्यावर दळायचे .

विशेष म्हणजे या दिवशी चण्याच्या दाळीचाच स्वैपाकात जास्त वापर असतो. पुरण पोळी, खीर ,कटाची आमटी, गंगाफळ/ लाल भोपळ्याची भाजी ,काळे हरभऱ्याची कोरडी भाजी ,हरभऱ्याच्या डाळीचे फुनके, असा थाट असतो. कांदा लसूण वर्ज्य. साड्यांचे पडदे लावुन डेकोरेशन केले जाते.कानबाईचे नारळ मुख्यतः पुर्वापार चालत आलेले असते किंवा परनुन आणलेले असते. आमच्याकडे शंभर वर्षापूर्वीचे होते 'कानबाई परनुन आणणे'-म्हणजे काय असते हे एका पेपरात वाचले होते त्याप्रमाणे पुढील माहिती आहे. (पुर्वीच्या काळी एखाद्या खेड्यात ठरवुन गावचे पाटील लोक गावोगावी आमंत्रण पाठवायचे. ज्या घरातल्या बाईला काही कापलेलं, भाजलेलं नाही.अंगावर एकही डाग नाही अशा सवाष्णी निवडल्या जायच्या. सासरी असल्यातरी सासरकडचे लोक घेउन यायचे. तेव्हा गावात उत्सव व्हायचा. त्या स्रीयांना नाना वस्त्र अलंकारांनी सजवुन त्यांची पुजा करायचे. गावची गावं जेवायला असायची. टनाने पुरणपोळ्या रांधल्या जायच्या. अक्षरशः बैलगाड्यांवर स्वच्छ धुतलेली धोतरं अंथरुन शिजवलेला भात लादला जायचा. हा सगळा स्वैपाक नदीवरुन पाणी आणण्यापासुन पुरुषमंडळी करायची.) तिथे त्या सवाष्णींनी स्पर्श केलेला नारळ घेउन तोच वर्षानुवर्षे पुजेत वापरला जायचा.किंवा सामूहिक लग्नात  असा विधी करून नारळ परनवतात. ज्यांना नविनच कानबाई बसवायची असेल तर ते नारळ घेउन कानबाई च्या मंदिरात जाऊन तिथल्या मूर्तीला स्पर्श करुन आणतात. तर असे हे परनुन आणलेले नारळ त्या दिवशी धुवुन घेतात.आता चांदीचा व इतर धातू तही मुखवटा पण मिळतो.  त्यालाच नथ, डोळे,  बसवुन इतरही पारंपारीक दागिने घालतात. आणि चौरंगाला केळीचे खांब बांधतात तांब्याचा कलश ठेऊन तिची स्थापना होते. कलशावरुनच गळ्यातले हार, मणी मंगळसुत्र ई. चढवले जाते. वरुन शेवंतीची वेणी लावुन ओढणी लावली जाते. मग आरती, नैवेद्य दाखवतात. नैवेद्याला अर्थातच पुरणपोळ्या, म्हणजेच रोट.कुठे कुठे पुरणाचेच दिवे, देवीचा

साज म्हणजे भंडारा, वेणी, फणी, आरसा, बांगड्या, टिकली, पोळपाट लाटणे, तवा हे सगळं कणकेचच केलं जातं .आपल्या आपल्या रिती रिवा जा प्रमाणे. आमच्याकडे मोठा दिवा बनवला जातो एक ( ही कणीक पण खास पीठात (पंचामृत) साजुक तुप घालुन दुधात भिजवतात.) हे सर्व काशाच्या,( चांदीच्या) ताटात ठेउन देवीला ओवाळतात. सर्व प्रकारच्या आरत्या म्हणतात. आणि नैवेद्य दाखवतात. देवीला नमस्कार करून, मोठ्यांचा आशीर्वाद घेतात.

     सणासारखाच इथे ही ज्येष्ठांना मान असतो. रात्री जागरण केले जाते. फुगड्या, कानबाई चे  गाणी, म्हटली जातात. काही जणांकडे फक्त रोट असतात. मग ते रोट परातीत घेउन कानबाईच्या दर्शनाला येतात. या दिवशी कुणी कानबाईला नवस केला असेल तर तो फेडण्यासाठीही येतात . मुख्यतः नारळाच्या तोरणाचा नवस असतो. आपल्या घरी दर्शनाला येणारा  प्रत्येक भक्त नारळ, पेढे, देवीला खणा,नारळाची ओटी केळी ची फणी असं अाणतात, त्यांना लाह्या, फुटाणं, प्रसाद दिला जातो. कोनाकडे हातापायाची कानबाई असते. तर काहींकडे कानबाई- रानबाई अशा दोघी बहिणी दोन वेगवेगळ्या चौरंगावर बसवतात.

   दुसऱ्या दिवशी सकाळी लवकर उठुन, कानबाईच्या विसर्जनाची तयारी होते. कानबाईची आरती करुन अंगणात चौरंग नेऊन ठेवतात. गल्लीतल्या सगळ्या कानबाया एकाच वेळेस निघतात. ढोल ताशांच्या गजरात कानबाईचा चौरंग डोक्यावर ठेउन बायका नदीवर निघतात. कानबाईचा नि त्या स्त्रीचा नमस्कार करण्यासाठी गर्दी करतात. कानबाईपुढे मुले, मुली फुगड्या खेळतात. वाजत गाजत जातांना समोरुन दुसरी कानबाई आली तर दोन्ही कानबायांची चौरंग (डोक्यावर धरलेल्या स्थितीतच) जोडुन भेट घडवली जाते.  एखाद्या कानबाई धरलेल्या स्त्रीच्या अंगात आले तर ती त्याही स्थितीत नाचते पण डोक्यावरचा कलश नि कानबाई अजिबात सरकत नाही .नदीवर पुन्हा एकदा आरती होउन कानबाईच्या नारळाव्यतिरिक्त सगळ्याचे विसर्जन होते. नदीतलीच वाळु घेउन त्यावर कलश नि आपापले कानबाईचे नारळ तसेच डोक्यावर घेउन पुन्हा वाद्यांच्या गजरात घरी परततात. शहरात नदी नसते तर आपल्या अंगणातच किंवा घरातच हा विसर्जन विधी  करतात. जेवणाच्या वेळी दिवा मोडुन त्यांचा बारीक चुरमा केला जातो. त्यात दही, दुध, घालुन खायचे ह्याची चव अप्रतिम लागते.

 मग हा चुरमा नि पुरणपोळ्या वगैरे देवीला आदल्या दिवशी दाखवलेला नैवेद्य हे सगळं काश्याच्या त्या एका ताटातच देवीचा प्रसाद म्हणुन फक्त घरातलेच लोक खातात.अगदी लग्न झालेल्या मुलीला सुद्धा हा प्रसाद वर्ज्य असतो. दुसर्यादिवशी नि तिसर्या दिवशी पण रोटांचंच जेवण असतं. रोट (म्हणजे सवा- सवा मुठ गहु घेउन दळुन आणलेलं पीठ) संपेपर्यंत ते खावच लागतं.रोट संपेपर्यंत जेउन हात धुतलेलं पाणी नि उष्ट्या ताटातील पाणीसुद्धा खड्डा करुन त्यात ओततात. काहीही उष्ट गटारीत किंवा इकडे तिकडे पडु देत नाहीत. राखी पौर्णीमेच्या आत रोट संपवावे लागतात. जर नंतर पण पीठ उरलेलं तर  खड्डा करुन पुरुन टाकतात. नाहीतर नदीत सोडतात. कानबाईमुळे घरातली इडा पिडा टळते, असा लोकांचा विश्वास आहे. या व्रताचे पूजनाचे आदित्यराणू बाईच्या व्रताशी आहे. श्रावण महिना हा सूर्य उपासनेसाठी श्रेष्ठ मानला जातो हे व्रत रविबल वाढण्यासाठी केले जाते . असे म्हणतात. असा हा आगळा वेगळा आनंदी सोहळा दरवर्षी हौसेने साजरा करतात.

जय कानबाई माता की जय अशा घोषणा करून नमस्कार करतात.

एक अनुभव:-

 आमच्या शेजारच्या मावशी च्या मुलाचे लग्न झाले 2 वर्ष झाले त्यांच्या घरी अजून पाळणा हलला नव्हता.मी त्यांना म्हटले ह्या वर्षी तुमच्या सुनबाईला आमच्याकडे देवीची ओटी भरायला या. सुने खणा-नारळाने ओटी भरली, मनो भावे पूजा केली व माझा नमस्कार केला तर मी म्हटले आता पुढच्या वर्षी बाळाला घेऊन यायचे देवीच्या नमस्कार ला. आणि खरंच पुढच्या वर्षी सुनेला मुलगा झाला.बाळाला घेऊन सासु सुना आमच्याकडे आल्या व  देवीची ओटी भरली

असे पण कानबाई चे सत्व आहे.

असे छोटे-मोठे बरेच अनुभव आले आहेत मला.

कानबाई च्या निमित्ताने मी दरवर्षी देवी साठी  काही चांदीची वस्तू घेते त्यामुळे माझ्याकडे देवाच्या भरपूर वस्तू  झाल्या.

ती आपल्या कडन सगळं करून घेते आपण फक्त विश्वास ठेवला पाहिजे जरूर फळ मिळते.

पुस्तकातले एक कानबाई चे आहे 

 सगळ्यांना वाचायला मिळावे म्हणून.

       🌹*कानबाईचे गाणे*🌹

डोंगरले पडी गई वाट,

वाट मन्ही कानबाईले

कसाना लउ मी थाट

थाट मन्ही कानबाईले

साडी चोळीना लउ मी थाट

थाट मन्ही कानबाईले

डोंगरले पडी गई ....

कसाना लउ मी थाट

थाट मन्ही कानबाईले

पुजा पत्रीना लउ मी थाट

थाट मन्ही कानबाईले

डोंगरले पडी गई...

कसाना लउ मी थाट

थाट मन्ही कानबाईले

फुलेस्ना लउ मी थाट

थाट मन्ही कानबाईले

डोंगरले पडी गई ...

कसाना लउ मी थाट

थाट मन्ही कानबाईले

रोटास्ना लउ मी थाट

थाट मन्ही कानबाईले

डोंगरले पडी गई...

कसाना लऊ मी थाट

थाट मन्ही कानबाईले

तोरणना लउ मी थाट

थाट मन्ही कानबाईले

डोंगरले पडी गई....

---------------