🌷आषाढी 🌷

"सुलहर सहर्ष सादर करीत आहे "

    

             🌷आषाढी, एकादशी🌷

   

परवा झालेल्या मोठ्या एकादशीच्या दिवशी थोडे पूर्वीचे दिवस आठवले व त्यावरून हा लेख लिहिण्याची स्फूर्ती झाली.

आषाढी आणि कार्तिकी एकादशी अशा दोन मोठ्या एकादशी असतात. वर्षाच्या चोवीस एकादशी असतात . अधिक महिना आला तर अजून एखाद-दोन वाढतात. दर पंधरा दिवसाची  प्रत्येक एकादशीचे नाव वेगळे आणि त्याचे व्रत व व्रताचे फळ सुद्धा वेगवेगळे असते. आमच्याकडे दर पंधरा दिवसाच्या एकादशीचा उपवास असायचे, अगदी लहान मुलांपासून मोठ्यांपर्यंत त्यादिवशी घरात अन्न शिजत नसे ..पाहुणे आले तरी त्यांना आग्रहाने फराळाचं पाहुणचार केला जाई, सर्व चकचकित घासून ठेवायचे. देवाचे उपकरण, देव, देवाचा देव्हारा हे सर्व आदल्या दिवशी पूर्व तयारी करून ठेवावी लागत असे. फराळाचे पण तसेच कारण भरपूर प्रमाणात व्हायचे दाणे भाजून दाण्याचे कूट करून ठेवणे, रात्री साबुदाणा भिजवून ठेवणे, अगदी एक सण असल्यासारखेच असायचे. अगदी उत्साहाचे वातावरण. सकाळी लवकर उठून आंघोळ करून सडा, रांगोळी, फुलांचे हार, सर्वांनी मंदिरात विठ्ठलाचे दर्शन घ्यायला जायलाच पाहिजे. मग नंतर सर्वांना चहा आणि फराळ मिळायचा. जशी सवड मिळेल तसे सर्वजण जाऊन यायचे. देवालासुद्धा कोरडे फराळाचे द्यायचे . तुळशीची माळ ,हार फुल, उदबत्ती दिवा सर्व व्यवस्थित यथासांग पूजा व्हायची. मग दुपारी फराळ किती सात्विकता असायची. त्या फराळात भगर, आमटी (दाण्याची गुळ -आमसुल घालून ) रताळ्याचा तिखट कीस, रताळ्याच्या गोड चकत्या ,राजगिराच्या पिठाचा शिरा, दशम्या, लाह्याचे लाडू , साबुदाणा खिचडी , दही, फोडणीचे ताक, कोरडी बटाट्याची भाजी, दाण्यांची उसळ, भुईमुगाच्या शेंगा, मीठ टाकून उकडलेल्या ,अगदी खूप वेगवेगळे प्रकार असायचे, त्यातही साबुदाण्याची खिचडी सर्वांची अत्यंत आवडता आवडता पदार्थ! हिरव्या मिरच्या, बटाटे, कोथिंबीर , जाडसर दाण्याचा कूट टाकून पहिल्या वाफेचा साबुदाणा अतिशय  उत्तम व त्यात आईच्या हातचा म्हटलं तर मग बघायलाच नको. प्रत्येक पदार्थाची करण्याची कृती वेग वेगळी.

"एकादशी आणि दुप्पट खाशी "अशी म्हण आहे ती कधी खरीच वाटते. दुसऱ्या दिवशी बारस म्हणतात. म्हणजे द्वादशीचा उपवास सोडायचा तर त्यादिवशी आमच्याकडे सकाळी लवकर 11वाजेपर्यंत स्वयंपाक तयार असायचा कारण ऊपवासा (पारण) बारा 12 वाजे पर्यंत सोडायचं असते. अगदी सगळा स्वयंपाक साग्रसंगीत असे, रात्रीचा फराळ वेगळा .आषाढी-कार्तिकीला आमच्या घरी दारापुढे रात्री भजन व्हायचे. हरिपाठ हा झालाच पाहिजे .सर्व काका टाळ घेऊन भजन, कीर्तन करायचे . सगळ्यांना चहापाणी दूध,आवर्जून असायचे. कारण घरी गाय होती .

आमचे सर्वात लहान काका तर आत्तापर्यंत कीर्तन करत होते. सतत तोंडात रामकृष्ण हरी. स्वतःही घ्यायचे आणि दुसऱ्याला घ्यायला लावायचे त्यामुळे कळत -नकळत देवाचे नाव घेतले जायचे.  सगळे खूप विठ्ठलभक्त होते गावांमध्ये लोक

ह. भ. प. म्हणून ओळखायचे म्हणजे 'हरिभक्त पारायण' असे आमचे आजोबा खूप खूप खडक शिस्तीचे होते. समाजात इतर लोक त्यांना नावं ठेवायचे... पण त्यांनी कोणाचीही पर्वा केली नाही.

त्यांची कंट्रोलिंग  पॉवर  एवढी होती की लहानपासून मोठ्यापर्यंत बोलायची गरज नव्हती फक्त डोळ्याचा धाक एक प्रकारची शिस्त होती.

घरातील  प्रत्येक पुरुषांनी डोक्यावर केस        ठेवायचे नाही. शेंडी मात्र जरूर असायला पाहिजे. डोक्यावर टोपी, मुलांना पांढरा शर्ट, खाकी पॅन्ट आणि मोठ्यांना नेहरू शर्ट, धोतर, आणि घरातल्या सर्व स्त्रियांना नऊवारी पातळ आणि खाण्याची चोळी असा पेहराव असायचा.

पंढरपूरची वारी कधी कधीही चुकली नाही. घरी कोणी नाही जमलं तर एक तरी जाणार म्हणजे जाणारच असे हा वारसा पुढे त्यांच्या आशीर्वादाने दोन पिढ्या चालला होता. आता पुढे परिस्थितीमुळे थोडेफार बदल झाला आहे.

चैत्रापासून फाल्गुनापर्यंत येणाऱ्या एकादशीचे नाव आणि काही थोडी माहिती देत आहे_

चैत्र -कामदा वरूथिनी, वैशाख - मोहिनी अपरा,         ज्येष्ठ-नजला, योगनी, आषाढ -शयनी, कामका श्रावण -पुदा, अजा , भाद्रपद-परवतनी, इंदरा, अश्विन-पाशांकुशा,रमा  कार्तिक-बोधनी, उत्पत्ती मार्गशीर्ष-मोक्षदा, सफला,  पौष -पुदा, षट्तला माघ -जया, विजया, फाल्गुन-आमलकी पापमोचनी. 

अधिक महिन्यातल्या दोन्ही एकादशीचे नाव   'कमला‘ असते.

आषाढी एकादशीच्या दिवशी म्हणजे आषाढ शुक्ल एकादशीला शेषशायी भगवान श्रीविष्णु झोपी जातात. ते कार्तिक एकादशी पर्यंत झोपलेलेच असतात, अशी समजूत आहे. म्हणूनच चातुर्मासाचा आरंभ आषाढ शुक्ल ११होतो व कार्तिक शुक्ल ११ला चातुर्मास संपतो. धार्मिक वृत्तीची माणसे हे चार महिने व्रतस्थ राहतात हा चातुर्मास आमच्याकडे दोन-तीन पिढीपर्यंत कटाक्षाने पाळला जायचा

आषाढ शुद्ध एकादशीच्या एक दोन दिवस आधी येणाऱ्या नवमीला महाराष्ट्रात 'कांदेनवमी' म्हणतात. ही कांदेनवमी घरोघरी सर्व कांद्याचे पदार्थ बनवून खातात उदा. कांद्याचे भजी कांद्याचे थालपीठ कांद्याचे भाजी, थालपीठ कांद्याची भाजी, एकत्र जमून पार्ट्या करतात.

पुढे हिंदू धर्माप्रमाणे आषाढ शुद्ध एकादशी ते कार्तिक शुद्ध एकादशी या चार महिन्याच्या काळास चातुर्मास म्हणतात. जैन धर्मानुसार चातुर्मासात आषाढ शुद्ध चतुर्दशीला सुरू होतो आणि कार्तिक पौर्णिमेपर्यंतच चालतो या काळात एका गावाहून दुसऱ्या गावाला विहार (प्रवास) करणारे जैन साधु एकाच गावात मुक्काम करतात अशी प्रथा आहे.

खरं तर परमेश्वर पाहायचा नाही ,ऐकायचा नाही फक्त तो अनुभवायचा असतो. अहंकार सोडून निगर्वी होऊन आणि नि:शंकपणे भक्तीभावाने

ज्याच्या बळी चालतो हा पसारा नमस्कार त्या पांडुरंगा ब्रह्मतत्वला🙏 

जय जय राम कृष्ण हरी, जय जय राम कृष्ण हरी

पुंडलिक वर हरी विठ्ठल श्री ज्ञामदेव तुकाराम! 

सुलहर🖋️