🌷स्टोव्ह 🌷

सुलहर सहर्ष सादर करीत आहे " विचार मंथन

   🌷स्टोव्ह 🌷

एकदा रेल्वेने प्रवास करत होते तर बाहेरचे सौंदर्य सृष्टी बघता बघता दूर समोर किनार्‍याला एक महिला स्टोव्ह वर स्वयंपाक करत होती ते बघून माझ्या लहानपणीचा स्टोव्ह समोर आला आणि त्याचे पूर्ण इतिहास डोळ्यासमोर आठवू लागला. 

आमच्याकडे फक्त चहाला, दूध तापवायला आणि वडिलांच्या डब्बा करायचा तेवढंच त्यावर वापर व्हायचं बाकी सगळा स्वयंपाक दगडी कोळशाच्या शेगडीवर करायचा. दगडी कोळशाची शेगडी हा एक स्वतंत्र विषय आहे तो नंतर बघू! 

सर्वसामान्य सर्वांच्या  घरात महत्त्वाचा मानला जाणारा असा स्वयंपाक घरातला सोबती 

पितळी स्टोव्ह, कुठेही हलवा कुठे ही ठेवून अन्न शिजवा. असा हा स्टोव्ह किती प्रकारचे असतात बघा

1) एक तर पहिले पितळी 

2) वातीचा दहावा वाती असायच्या

3) नंतर थोडी सुधारणा झाली लोखंडी चा एका साईडला रॉकेलची टाकी व एका बाजूला

स्टोव्ह असा नंतर मॉडेल बदलत गेले व आता स्टोव्ह सुद्धा आपल्या स्वयंपाक घरातून हद्दपार होताना दिसत आहे असो. 

रोज रात्री पितळेची टाकी घासून अगदी सोन्यासारखा चकचकीत करून सकाळचा चहा करायला प्रत्येक गृहिणी पदर सावरून अगदी लगबगीने धावपळ करणारी माता. असे चित्र आजही डोळ्यासमोर उभे राहते, घासून ठेवायचा हे सर्वात मोठं काम होतं त्याचा सरंजाम स्टोला रोज लागणाऱ्या वस्तू म्हणजे एक काचेची बाटली जी बिटको दंतमंजना ची रिकामी झालेली रॉकेल मध्ये आकडा बुडवण्यासाठी , त्या नंतर एक झब, रॉकेलचा मोठा पत्र्याचा डबा,

त्यात एक पत्र्याचा मोठा पंप रॉकेल काढण्यासाठी, पत्री चपटी पीन त्याला पुढे बारीक तार आडवा , एक आकडा (1) या आकाराचा आणि त्याला पुढे धरायला परत एक दांडी ,आगपेटी, एवढं सर्व साहित्य हाताशी पाहिजे दुसर दर आठ दिवसांनी स्टो मध्ये व कंदील चिमण्या सगळे भरून ठेवायचे म्हणजे स्वयंपाक करताना रॉकेलचा वास लागायला नको . वेळेवर फजीता  व्हायला नको .

रेशनच्या दुकानात मोठी लाईन लाईनीत नंबर लावून उभे राहायचे प्रत्येकाच्या हातात वेगळ्या रंगाचा डबे असायचे . खरंच मजेशीर वातावरण असायचं . कधी तरी जमिनीवर थोडेफार सांडलेल्या  रॉकेलचा वास अजून चांगला च आठवतो. स्वयंपाक करताना अन्नाला  रॉकेलचा वास येऊ नये म्हणून घेतलेली काळजी. घरातील गृहिणीचे कुटुंबावर किती प्रेम होते हे आता शब्दात सांगता येणार नाही.

काडीपेटी  ठेवण्यासाठी हिंगाची रिकामी झालेली पत्र्याची डबी  ते माप शीर होते असा सगळा थाट असायचा एका डब्यात सिग्रेटच्या पाकीटाचे बाहेरील खोक्याचे बारीक-बारीक पट्ट्या करून ठेवायचे आणि रॉकेलची चिमणी छोटी दिवसभर बारीक वात करून चालू ठेवायची की जेणेकरून  काडी पेटी  ओढायला नको आणि काड्या वेस्ट होत नाही .

पीन करणे म्हणजे कौशल्याचे काम होते. हात सरळ करून पिन वाकडी होणार नाही याची काळजी घ्यावी लागत असे. निपल मध्ये ती जर तुटली तर सगळाच खेळखंडोबा व्हायचा त्याकरता काही हत्यारेही घरी ठेवलेली असायची ...पण तो  बिघडल्यावर घरातील होणारी चिड चिड तर विचारूच नका आणि दुरुस्तीला टाकला की दोन-तीन दिवस  लागायचे . एक दोन चक्कर झाल्याशिवाय तो द्यायचं नाही. मग दुरुस्त करून आल्यावर घरातील गृहिणीची मन प्रसन्न व्हायचे  अगदी खुश कारण त्या वेळेस स्वयंपाक करायचे किंवा इमर्जन्सी मध्ये तात्काळ छोटी कामे कमी वेळ लागणारा  काही पदार्थ करायचा असेल तेव्हा तो वापरायचा एकमेव तोच होता.

स्वयंपाक झाल्यावर त्याच्या  भरssया आवाजाने गृहिणीने सोडलेल्या सुस्कारा जितका मनाला शांत करतो ना तसाच शांतपणे तो त्याची चावी सोडल्यावर येणारा सूSss असा आवाज सर्व घर शांत करून टाकायचा.

त्यावेळेस रॉकेल रेशनवर मिळायचे किंवा रॉकेलची हात गाडी  दारावर यायची  तेव्हा पांढऱ्या रंगाचे रॉकेल मिळायचे आता निळ्या रंगाचे मिळते. आणि आता तर दिसतच नाही खूप महाग पण झाले. त्यावेळेस तीन-चार रुपये लिटर होतं ? तो पेटवणे ही पण एक कला होती त्याला पहिले व्यवस्थित रॉकेलमध्ये बुडवलेला आकडा लावायचा त्याला थोडावेळ तापू द्यायचे मग नंतर पंपाने हवा मारायची व जेव्हा तो तापतो तेव्हा पेटायचा. त्याची ज्योत कमी करायची छोटीशी डाव्या बाजूला चपटी चाबी असते त्याच्याने तुम्ही कमी करू शकतात. आणि मोठा करायचा तर पंप मारून अजून हवा भरायची कोणी कोणी आवाज येऊ नये म्हणून एक वेगळ्या प्रकारचे सायलेन्सर बर्नल बसवायचे म्हणजे त्याचा आवाज अजिबात यायचा नाही. आत्याच्या गॅससारखा

वातीचा स्टोव्ह ला सुद्धा असेच व्यवस्थित साफ करायला लागायचे  त्याच्या वाती लहान मोठ्या झाल्या की त्या सारख्या करायच्या त्यात रॉकेल ची टाकी  नेहमी  फुल भरायची  पण एकदा पेटला की गॅस पेक्षा कमी नसायचा. अगदी सुंदर खूप छान पेटायचं त्याच्या  वाती संपल्या तर नविन दुसर्‍या मिळायच्या एक जरी संपली तरी ती बदलता येते होती. नंतर जास्त प्रमाणात स्वयंपाक करायचा असेल तेव्हा मोठा लोखंडी स्टोव्ह वापरायचा त्यावर चिवडा लाडूच्या दिवाळीचा फराळ पाहुणे आले की स्वयंपाक ह्या वर च करायचा. 

नंतर नंतर गॅस आला काय आनंद झाला होता सर्व महिलांना पण तरी त्याचे महत्त्व काही कमी झाला नाही कारण सर्वांकडे गॅस नव्हते आणि ज्यांच्याकडे गॅस होता तो  सुद्धा फक्त  चहा पाण्याला  वापरायचा  बाकीचा स्वयंपाक पाणी सर्व शेगडी आणि स्टोव्ह वर करायचे कारण तो महिनाभर पुरला पाहिजे ? 

अश्या परिस्थितीत झटून काम करणाऱ्या पोटभर जेवू घालणाऱ्या सर्व माता-भगिनींना खूप खूप  सलाम🙏