🌷वडपूजा 🌷

सुलहर सहर्ष सादर करीत आहे " विचार मंथन

*ज्येष्ठ मासातील प्रथा व परंपरा*

आत्ताच वटपौर्णिमा होऊन गेली

आमच्याकडे बहुतेक मुलं व भावांची लग्न वटपौर्णिमेच्या आधीच झाली त्यामुळे सगळ्यांची वटपूजा जोडीने करायला सांगायचे. नंतर ज्येष्ठ महिना लागलेला असायचा लगेच नवीन नवरीला माहेरी जाण्यासाठी चान्स मिळायचा. भुसावळला तीन नंबर शाळेजवळ खूप मोठे वडाचे झाड होते. तिथे आतापर्यंत जेवढ्या मुला-मुलींचे लग्न झाले त्या सगळ्यांनी तिथे पूजा केली आहे. अजूनही डोळ्यापुढे दिसतो तो वड.

खूप मजा आणि आनंद वाटायचा. नवीन सुनेला छान तयारी करून पूजेकरता नवीन शालू नेसायला सांगायचा आणि पाठवायचं. हातात पूजेच ताट. त्यावर विणलेला रुमाल टाकायचा आणि सोबत आंबे वाण देण्यासाठी अशी पद्धत होती. आमच्याकडे काका होते त्यामुळे सगळे सण विधिवत व्हायचे. चालीरीती खूप छान पद्धतीने पाळली जायची. लगेच ज्येष्ठ मास सुरू होण्यापूर्वी घरात जर ज्येष्ठ दीर असेल ,तर नवविवाहितेला माहेरी पाठवले जाई किंवा गावात एक रात्रभर आत्याकडे राहायला पाठवायचे. त्यामागे ज्येष्ठ मासात ज्येष्ठ लोकांचे, नवऱ्याचे, सासर्‍याचे तोंड पाहू नये असे म्हणत. त्यांच्या दृष्टीने ते वाईट असते असे सांगितले जाई. अर्थात् तेव्हा एकत्र कुटुंब होते तर...! कारण काय असावे? हे कुठे तरी पुराणात लिहिलेले असावे...! पण असेही वाटते की त्यामागील खरे कारण वेगळेच असावे. ते म्हणजे पूर्वी मुलींची लग्ने लहान वयात व्हायची म्हणून काही तरी निमित्ताने तिला माहेरी जाता यावे असे असावे. आपल्या हिंदू धर्मातल्या काही रूढी ,परंपरा, सण, चालीरीती या सगळ्या गोष्टी ऋतू , हवामान, या सगळ्या गोष्टींना अनुसरून आहेत. 

सोवळे म्हणजे तरी काय? स्वच्छता ,आंघोळ करून स्वयंपाक, धुतलेले वस्त्र नेसून सर्व कार्ये करणे. ४ दिवस मासिक धर्मात स्त्रियांनी बाजूला बसणे याचे कारण या काळात खरे तर स्त्रीला या काळात पूर्ण विश्रांतीची गरज असते हे आहे. तेवढ्याच काळात ४ दिवसांत तिला आयते जेवण मिळत असे. तरी सुद्धा त्या काळात पळवाट म्हणजे तिला कोरडी कामे करावीच लागायची. जसे धान्य निवडणे, कपडे धुणे ,कोरड्या भाज्या वगेरे निवडणे,घरात असलेल्या लहान मुलींनी नवीन किंवा लोकरीचे वस्त्र घालून ,बाजूला बसलेल्या स्त्री कडून वेणी घालून घेणे, इत्यादी. तसा तिला चार दिवस खरं अजिबात आराम नसायचा. असो, तसेच या ज्येष्ठ मासात जास्त कुठलेही सण किंवा इतर धार्मिक कार्ये नसतात बहुतेक. मग या वटपौर्णिमेच्या निमित्ताने का होईना त्या दिवशी काही पौरोहित्य करणाऱ्या लोकांना फळे, दक्षिणा किंवा अन्य काही गोष्टी मिळायच्या ! 

असेच कुणा - कुणाकडून अजून एक गोष्ट ऐकली आणि बघितली आहे. ती म्हणजे लग्नाच्या पहिल्या वर्षी म्हणजे नव विवाहिता माहेरी गेली की वटपौर्णिमेच्या आदल्या दिवशी तिच्या सासूबाई, जाऊ व घरातल्या इतर स्त्रिया सगळ्या मिळून तिच्या माहेरी जायच्या व जाताना तिला छोटी सुपली, बांगड्या, पूजेचे साहित्य, पिवळी किंवा आंबा रंगाची साडी, आंबे, फणस व त्या ऋतू मध्ये मिळणारी फळे म्हणजे जांभळे हा सगळा सामान घेऊन जाऊन तिची ओटी भरत असतं. थोडक्यात त्या निमित्ताने तिचे कोडकौतुक करत. माहेरपणाला आलेल्या बायकांचा यथोचित पाहुणचार व्हायचा. माहेरी पण तिला पिवळी साडी घेतली जायची. थोडक्यात म्हणजे दोन्ही बाजूंनी या ना त्या निमित्ताने साहजिकच तिचे कौतुक व्हायचे. लहान वयात ती पण या सगळ्या गोष्टींमुळे आनंदित व्हायची. पुढचे आयुष्य आनंदात जावे हा हेतू त्यामागे असावा. पाहिल्या वहिल्या वर्षात केलेले सगळे सण - समारंभ, कौतुक हे कायम लक्षात राहतात. नंतर दुसऱ्या दिवशी सासरहून मिळालेले साहित्य घेऊन नटून थटून सूनबाई आपल्या आईबरोबर जवळच्या वडाच्या झाडाच्या पूजेसाठी जायची. छान पिवळी साडी, दागिने घालून, विणलेल्या रुमालाने झाकलेले पूजेचे तबक व पाण्याची लोटी हातात घेऊन, हौसेने नेसलेली नऊवारसाडी सावरत सावरत...! हे सारे करण्यात तिला वेगळाच आनंद मिळायचा..! तिथे गेल्या वर तिथे असणाऱ्या गुरुजींनी सांगितल्या प्रमाणे वडाची पूजा करायची. वडाला पाणी घालून, पूजा करून, ओवाळून, आंब्याचा नैवेद्य दाखवायचा नंतर सुतगुंडीतला धागा वडाच्या झाडाला गुंडाळून वडाभोवती सात प्रदक्षिणा घालायच्या व मनोभावे जन्मोजन्मी हाच पती मिळू दे अशी प्रार्थना करायची! तसेच पतीच्या दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करायची. (यात ही वडाच्या सानिध्यात oxygen मिळावा हा हेतु असावा. इतर झाडांपेक्षा वडाच्या झाडात प्राणवायू देण्याची क्षमता दुप्पट असते). नंतर तिथल्या गुरुजींना आपल्या आर्थिक कुवतीप्रमाणे यथाशक्ती दक्षिणा द्यायची. या महिन्यात पूर्वी गुरुजींना किंवा ब्राम्हणांना दशहराचे वाण म्हणून आंब्याचे वाण देण्याची प्रथा किंवा पद्धत होती.

नंतर पूजेसाठी आलेल्या इतर सवाष्णी एकमेकींना हळदीकुंकू लावून आंब्याचे वाण द्यायच्या. पूर्वी या वाणासाठी पण छोटे छोटे आंबे मिळायचे. त्याला दोरा गुंडाळून सोबत गहू ओंजळी मध्ये भरून सुहासिनीच्या पदरात टाकायचे . ते आंबे त्यादिवशी खाण्यात खूप मजा यायची. घरातल्या लहान मुलांना ते चोखून खाण्यात खूप आनंद व्हायचा.

त्या दिवशी पुरणपोळी - आंब्याचा रस असा स्वयंपाक असतो. कुणी कुणी पूर्ण दिवस उपवास करतात. असा वटपौर्णिमेच्या दिवशीचा दिनक्रम असे. त्यानिमित्ताने नवविवाहितेला माहेरी येऊन माहेरच्या लोकांसोबत थोडे दिवस राहायला मिळायचे. लहान वयात हे खूप छान वाटायचे. मैत्रिणींबरोबर वेळ घालवता यायचा. आत्ता सारखं ऑफिस नसल्यामुळे एकदम बिनधास्त राहायच्या मुली .या सर्व गोष्टींच्या मागचा आणखी एक हेतू म्हणजे त्या हंगामातील सर्व फळे खाल्ली जावीत हाही असावा असे वाटते.. दरवर्षी आई, काकू हे सगळे कौतुकाने करायच्या. लहानपणी दरवर्षी आई काकू बरोबर वडाच्या पूजेला जायची. मी असही वाचलं व ऐकले आहे की वटपौर्णिमेला जन्मो-जन्मी सात जन्मी हाच नवरा मिळू दे असे म्हणतात. आई सांगायची नवऱ्याचे जमेल तितके व्यवस्थित करणे, त्याला सर्व सुखदुःखात साथ देणे हेच पूजेचे महत्व. पुढच्या सात जन्माचे काय माहित? सुदैवाने तुला चांगला , निर्व्यसनी, सगळया सुखदुःखात साथ देणारा पती लाभला आहे, देवापुढे हात जोडून त्याच्या आरोग्यासाठी व दीर्घायुष्यासाठी प्रार्थना करावी.

वटपौर्णिमेला जन्मो-जन्मी सात जन्मी हाच नवरा मिळू दे असे म्हणतात, तर त्याचे खर शास्त्रीय गणित आहे -

शरीर शास्त्रानुसार दरवर्षी बारा वर्षांनी आपल्या शरीरात नवीन पेशी तयार होतात. म्हणजेच नवीन जन्म झाल्यासारखे मानतात

ते गणित असे 12x7= 84 

84 लक्ष फेरा केल्यानंतर माणसाचा जन्म मिळतो असे म्हणतात .पूर्वी 16 व्या वर्षी लग्न व्हायचे तर 16 + 84 बरोबर 100 म्हणजे शतायुषी ! सात जन्म होतात शंभर वर्षात!!

असा हिशोब आहे याचा म्हणून असं सात जन्म म्हणतात !