🌷गोधडी 🌷

सुलहर सहर्ष सादर करीत आहे " विचार मंथन "

🌷गोधडी 🌷

गोधडी ! आता तशी ती इतिहास जमा झाली आहे. पण तिचा इतिहास असा आहे - जे आईचे पातळ फाटल्या नंतरही उपयोगात आणून हाताने  शिवून एक नवीन  (पांघरूण) गोधडी तयार करायचे .आतासारखे पूर्वी बेडशीट, सोलापूरी चादरी ,गाद्या  वापरत नव्हते.  त्यामुळे अंथरायला व पांघरायला गोधडीच असायची. तसे ती बर्‍याच नावाने ओळखली जाते.

चौघडी- म्हणजे चार घडी ची

पथोरली- लहान बाळाची आता त्याला  दुपटे  म्हणतात .

वाकळ- जाडसर  व  मोठी असते .

कोणी झावर पण म्हणतात त्याला.

आता याच्या विषयी सांगायचे म्हणजे परवा माझ्या मुलीला एकदम थंडी वाजून खूप ताप भरला. तिने मला आवाज दिला "आई मला खूप थंडी वाजत आहे.  माझ्या अंगावर काही तरी टाक". मी तिच्या अंगावर ब्लॅंकेट ,सोलापुरी  चादर टाकली. पाच-दहा मिनिटे झाली तरी तिची थंडी थांबेना! मग तीच मला  म्हणाली, "आई माझी लहानपणीची तुझ्या पातळाची गोधडी माझ्या अंगावर टाक". मग मी ती गोधडी शोधून काढली व तिच्या अंगावर टाकली. वरतून ब्लॅंकेट आणि  चादर टाकली आणि माझ्या कामासाठी मी निघून गेले. मग जवळ जवळ 1-2 तासांनी तिला जाग आली. खूप गाढ झोप लागली होती . दरदरून घाम आला तिला  आणि थंडी पण थांबली . चहा घेतला मग तिला बरे वाटले. मला आवाज देऊन म्हणाली, "आई! त्या गोधडी मध्ये काय जादू आहे? माझी थंडी पळून गेली, असं कसं ?" मग मी तिला गमतीने म्हटले, "अगं जी गोधडी तू अंगावर घेतली होती  ती आजीच्या पातळाची होती. त्यांची मायेची ऊब तुला मिळाली!" काहीसे आठवून ती म्हणाली, "अरे हो खरंच की! मला लहानपणी आजी हीच गोधडी  द्यायची पांघरायला . अजून किती छान गरम आहे"! तसं या गोधडीचे व आपले लहानपणा पासूनच खूप मायेचे व जिव्हाळ्याचे नाते असते. आईच्या किंवा आजीच्या पातळाची गोधडी असली तर रात्री झोप नक्कीच येणार आणि गोड स्वप्नात रात्र रंगणार !

आता तशी नवनवीन खूप छान छान पांघरूण येतात व थंडीचे ब्लॅंकेट सुद्धा खूप मऊ मिळते. पण त्याला गोधडीची सर नाही. अंगावर पांघरूण पाहिजे. त्यामुळे  थंडी वाजत नाही. आईने अंगावर घातलेले पांघरूण अजून आठवते. लहान असतांना ती आपल्या बाळाची किती काळजी घेते. रात्री तीन - चार वेळा उठून बघते की बाळ उघडे  तर पडले नाही? त्याला सारखे अंगावर पांघरुण घालत असते. त्यात तिची थोर माया असते.

पूर्वी सर्वांना गाद्या नसायच्या. गोधडीच कामात यायची . पावसाच्या दिवसात पाऊस पडत असला की छान गोधडी मध्ये घुसून बसायचे व आईला गरमगरम भजी कर म्हणून ऑर्डर सोडायचे .भाऊ बहिणी दंगामस्ती करून खायचे .आमची आजी म्हणायची रात्री झोपताना पाय उघडे ठेवून झोपू नये त्यावर पांघरूण घ्यावे .कारण पाय गरम असले की आपल्या पूर्ण शरीरात त्याची ऊब राहते आणि थंडी वाजत नाही. पण सकाळी उठल्यावर मात्र त्याला पायाने झिडकारू नये. त्याच्यामुळे आपली रात्रीची झोप छान होते व सकाळी नवीन पहाट बघतो - एकदम फ्रेश !! उठल्यावर पांघरुणाची छान झटकून घडी घालून ठेवावी, रात्री परत घ्यायला.

गोधडी शिवणे म्हणजे पण एक कलाच आहे. पूर्वी घरोघरी आई ,आजी , काकू चे नऊवारी पातळ वापरून झाल्यावर, फाटल्यावर त्याच्या गोधड्या शिवल्या जायच्या. सकाळी सर्व काम आवरून दुपारच्या वेळेला मांडायला बसायचे. सोबत कोणी असतील तर बरं नाहीतर एकट्याने शिवायची. त्यासाठी जाड दोरा व मोठ्या सुया लागतात . शिवायला  बसण्याच्या आधी पातळ धुऊन घ्यावे . गोधडी जुनी असेल तर ती पण स्वच्छ धुतलेली पाहिजे. तिला शिवायलाच सात - आठ तास लागतात .पूर्ण शिवून झाली तर बरं नाहीतर  व्यवस्थित गुंडाळून ठेवावी लागते व दुसऱ्या दिवशी शिवावी लागते. त्याचे माप आपल्या हाताचे दीड हात ,दोन हात  असे असायचे . सुरूवातीला चारी बाजूला जड वजन ठेवायचं. वरचा भाग  उचलून धरायचा. मग  जुन्या साडीचे कापड टाकायचे किंवा जुनी गोधडी  उसवून त्याचे कापड  त्या पातळावर सारख्या प्रमाणात अंथरायचे. त्याला पुरण म्हणतात .ते इतक्या कौशल्याने मांडायचे की कुठेही जाड व्हायला नको कमी जास्त व्हायला नको. एकसारखे  कुठले कापड गोळा व्हायला नको मध्ये .त्याच्या काठापर्यंत पूर्ण  व्यवस्थित पसरवायचे . आधी काठ शिवायचा चौफेर आयताकृती . गोधडी घेण्याचे माप  उंच लोकांसाठी मोठी, मुलांसाठी थोडी कमी  उंचीची . शिवण्याची पद्धत एक सारखे सरळ रेषेत, सारख्या अंतरावर अगदी जवळ जवळ टाके घ्यायचे .ते शिवायला सात-आठ तास तरी लागतात .  त्याचे काठ अगदी व्यवस्थित चारी बाजूने शिवल्यानंतर  चार चार-बोटाचे अंतर ठेवून दुसरी लाईन शिवायची पूर्ण . एक सारखी पातळ गोधडी असेल तर मशीन वर पण सहज शिवता येते .आजकाल नवीन पांघरूण म्हणजे सुशिक्षित गोधडी विकत मिळते . ती तशीच पद्धत असते  फक्त  कापड नवीन असतं म्हणून त्याचे नाव काहीतरी वेगळे आहे . पूर्वी गप्पा मारताना म्हणायचे काठ व्यवस्थित वाळा,  नाहीतर आतलं बाहेर येईल. विशेष करून करंजी, सांजोरी करताना . कारण तेलात टाकल्यावर ते सारण बाहेर येतं म्हणून . गोधडीला पण हेच लागू पडते . असेच गोधडीत पुरण बाहेर येऊ नये म्हणून काठ नीट वाळवा. कुठल्याही गोष्टीचं पण तसच आहे - सुरुवात असते त्यावेळेस ती गोष्ट सावरावी . 

एक म्हण प्रचलित होती - अंथरूण पाहून पाय पसरावे ! ती खर्चाच्या विषया कडे जाते .म्हणजे कोणी दुसऱ्याचे बघून आपल्या घरात काही वस्तूवर खर्च करत असेल तर पूर्वी चे लोक म्हणायचे "त्यांनी घेतलं म्हणून आपण घ्यायचे का ? अंथरूण पाहून पाय पसरावे ." आपल्या जवळ जेवढा  पैसा तेवढाच खर्च करावा म्हणजे पाय उघडे पडत नाही आणि आपण कर्जबाजारी होत नाही. पस्तावा  करावा  लागत नाही.

सुलहर 🖋️