🌷गुढीपाडवा 🌷

'सुलहर ' सहर्ष सादर करित आहे "विचारमंथन" -

🌷गुढीपाडवा 🌷

गुढीपाडवा म्हणजे हिंदू धर्मासाठी पारंपारिक नवीन वर्षाची सुरुवात . चैत्र महिन्यापासून वसंत ऋतूची सुरुवात होते, झाडांना नवीन पालवी फुटते त्याला चैत्रपालवी म्हणतात.

हा दिवस महा पर्व म्हणून साजरा करण्याची परंपरा आहे. प्रतिपदेपासून  चैत्र नवरात्र सुरू होते. ती चैत्र शुद्ध नवमीपर्यंत चालते. वर्षभरातील एकूण चार नवरात्र पैकी ही पहिली नवरात्र असते.

ब्रह्म पुराणात सांगितल्याप्रमाणे  ब्रह्माच्या ध्वजाचे  प्रतिनिधीत्व करणाऱ्याला गुढी म्हणतात. ह्याच दिवशी विश्वनिर्मिती झाली होती.  हा सण गोवा ,मध्य प्रदेश ,महाराष्ट्र ई. सर्व ठिकाणी साजरा होतो आंध्रप्रदेश आणि तेलंगणा मध्ये ह्या उत्सवाला युगाडी अशा नावाने ओळखतात .हा दिवस म्हणजे साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक असा मानला जातो. गुढीपाडवा इसवी सन 78 मध्ये शालिवाहन शके पासून सुरू झाला. वसंत ऋतु संवस्तर म्हणजे साठ वर्षाचे कालचक्र असून एक कालमापन पद्धती आहे. शालिवाहन शके हे अजून दुसरे कालमापन पद्धती आहे. वेगवेगळ्या संवत्सर मध्ये एक विक्रम संवत्सर आहे. आता शके 1942 ,चैत्र शके 1943 चालू आहे .तसेच बंगाली दिनदर्शिकेत चैत्र महिना शेवटचा असतो.

ह्या दिवशी प्रभू रामचंद्र बलाढ्य रावणाला व इतर राक्षसांना मारून, त्यांच्यावर विजय मिळवून अयोध्येस परत आले . ह्या दिवशी घरोघरी गुढ्या उभारल्या होत्या. विजयाचे प्रतीक म्हणून उंच गुढी  उभारतात .गुढी सर्व वाईट शक्तींना आपल्यापासून दूर ठेवते. आपल्या घरामध्ये सुख आणि समृद्धी येते. गुढीपाडवा हा दिवस मराठी माणसांसाठी खूप महत्त्वाचा मानला जातो. या दिवशी  दाराला आंब्याचे तोरण बांधतात, घरापुढे सुशोभित रांगोळी काढतात व गुढी उभारतात. गुढी साठी वेळूची पाहिजे. वेळूची म्हणजे काठी. काठीला स्वच्छ धुऊन त्या काठीच्या वरच्या टोकाला तांबडे अथवा रेशमी (शालू) वस्त्र गुंडाळून नेसवतात. काठीला कडुलिंबाची डहाळी, आंब्याचे पान, फुलांचा हार आणि साखरेची गाठी बांधून गुढीला सजवतात. खुप सुंदर दिसते ते रूप. तांब्याचा, पितळाचा , चांदीचा तांब्या, गडू, फुलपात्र ऊपडा करून  गंधाची स्वस्तिक काढून तयार केलेली गुढी खूप उंचावर बांधतात. गॅलरीत किंवा पाटावर सुद्धा ठेवतात. गुढी पक्की व नीट बांधली आहे की नाही हे पण बघतात. काठीला गंध फुले अक्षता वाहून घरात त्याची  पूजा करतात. साखर पेढ्यांचा नैवेद्य दाखवतात. "ओम ब्रह्मध्वजाय नमः " असा मंत्र म्हणून पूजा करतात. या दिवशी पंचांग वाचन आणि सरस्वती पूजनही करतात. शाळेच्या पाटीवर सरस्वती काढून पूजा करतात. दुपारी जेवणाआधी देवाजवळ गुढी उतरवून ठेवतात. गोडा-धोडाचा नैवेद्य दाखवतात. बहुतेक श्रीखंड-पुरी,  बटाट्याची कोरडी भाजी, चटणी, वरण भात, भजी असा बेत असतो . या दिवशी नवीन वर्षाचे सर्वांना अभिष्टचिंतन  दिले जाते .या दिवशी विविध ठिकाणी मंगल पहाटेच्या संस्कृतीक मैफली उत्साहाने आयोजित केल्या जातात. जसे दिवाळी पहाट वगैरे करतात तसं. 

ह्या दिवशी पार्वती आणि महादेवाचा विवाह ठरलेला होता. ह्या दिवसापासून शालिवाहन शके सुरू झाले व शालिवाहन राजाच्या नावाने नवीन कालगणना सुरू झाली. ह्या दिवशी कोणताही मुहूर्त पहावा लागत नाही. ह्याला साडेतीन मुहूर्त पण म्हणतात.  मागील वर्षातील कडू गोष्टी संपवून नवीन वर्षाची सुरुवात गोडाने करावी अशी प्रथा आहे. शास्त्रीयदृष्ट्या आपले आरोग्य पित्तनाशक व्हावे म्हणुन त्यादिवशी आंघोळीच्या पाण्यात कडुनिंबाची पाने टाकून त्या पाण्याने अंघोळ करावी अशीही प्रथा आहे. त्यादिवशी कडुलिंबाचे पान व गुळ घालुन गोळी करतात व प्रत्येकाला खायला देतात. ही गोळी आपल्या आरोग्यासाठी , पचनासाठी खूप चांगली असते. गोड वर्षाची कडून सुरुवात कडूलिंबाने का करतात ? थोडक्यात माहिती - या सणात कडूलिंबाचे महत्त्व काही वेगळेच असते. हा वृक्ष सदाहरित आणि सदापर्णी आहे . याची पाने, फुले व खोड हे सर्व औषधाच्या दृष्टीने अतिशय महत्त्वाचे आहे. उन्हाळ्यात शरीरातील उष्णता वाढते, अनेक त्वचारोग होतात. याच्यासाठी पाण्यात कडुलिंबाची पाने टाकून अंघोळ  करावी रक्त शुद्ध होते .कोणी पाने,फुले, ओवा, मीठ, हिंग ,एकत्र करून चटणी करतात. तर कोणी गूळ, धने, कोवळी पाने कुटून गोळी करून खातात. अजून इतरही अनेक उपयोग आहेत .याचे लाकूड खूप उपयुक्त आहे .

बहुगुणी वृक्ष घरासमोर ,मंदिरात , आवारात धर्मशाळेत ,रस्त्याच्या कडेला लावलेली असतात याची सावली दूरपर्यंत पडते. ह्याला ब्रह्मदेवाचे किंवा जगन्नाथाचे प्रतीक मानले जाते. काली आणि दुर्गा यांना कडुलिंबाचा वृक्ष अतिशय प्रिय आहे .हा वृक्ष तोडला तर

 अमंगल मानतात. संस्कृतात  याला "परी भद्र" नावाने ओळखतात. खेड्यापाड्यात  याच्या पासून पिशाच्यबाधे पासून मुक्ती होते अशी श्रद्धा आहे. चवीने कडवट असला तरी बहुगुणी आहे आणि म्हणूनच नववर्षाच्या स्वागताला आरोग्यदायी कडुलिंबाला पूर्वसुरींनी सहभागी करून आपली दूरदृष्टी दाखवली आहे. पाडव्यापासून लग्नाच्या कामाला सुरुवात करतात. या दिवशी नवीन उपक्रम पण करतात सरस्वतीपूजन करता, सोन्याची खरेदी ,वास्तू खरेदी , नवीन व्यवसायाला प्रारंभ वगैर. जे पण आपल्याला नवीन करायचे असेल ते या दिवशी सुरुवात करतात. गुढी म्हणजे ध्वज, पाडवा म्हणजे प्रतिपदा असे दोन मिळून गुढीपाडवा हा शब्द वापरला जातो.

असे एक ना अनेक खूप गोष्टी आहेत.

आता मी माझी भुसावळची आठवण सांगते. आमच्या भुसावळ गावाला  त्यादिवशी बारा गाड्या म्हणून एक खूप अनोखा उत्सव असतो. त्यादिवशी 12 गाड्या म्हणजे बारा बैलगाड्या एकमेकांना बांधून तयार ठेवतात व त्यामध्ये सर्व  मुलं माणसं बसतात. शीतला माता देवीच्या मंदिरात भगत नावाचा भक्त आणि त्याची बायको जोडीने पूजा करून मग गाडीची पूजा करतात व भगत  एकट्यानेच त्या गाड्या ओढत देवीच्या मंदिरा पर्यंत न थांबता अक्षरशः पळतो. म्हणजे मरी माता मंदिरापर्यंत दीड-दोन किलोमीटर अंतरापर्यंत पायात चपला न घालता ओढत नेतो . एकदा सुरू झाले की थेट देवीच्या मंदिरात थांबतो. खूप बघण्यासारखे असते. चार वाजेपासून तयारी चालू होते. यावल नाक्याच्या पेट्रोल पंपा पासून  जोडलेल्या असतात त्या गाड्या  , शेवटी जळगाव रोडला जुना सातारा देवीच्या मरीमाता मंदीरापर्यंत ओढून नेतो .रस्त्याच्या कडेला दोन्ही बाजूने खूप लोकं असतात आणि लोकांच्या मधून त्या गाड्या कमरेला दोर बांधून ओढल्या जातात . देवीची यात्रा असते त्या दिवशी. पूर्ण बाजार भरतो. महिला देवीची ओटी भरतात प्रत्येक जण नारळ फोडतो. ह्या बारागाड्या मी कधीच विसरू शकणार नाही.

नवीन वर्षाच्या सुरुवातीस हा करोना नक्की जाईल अशी आशा आणि प्रार्थना करू 🙏

(गो_करोना )👍🏻

सुलहर 🖋️